Saga
Ull og vefnaður hafa á margan hátt verið hjarta íslensks samfélags í gegnum aldirnar. Vinna við ull var mikilvægur þáttur í lífi og menningu fólks, og sterk hefð skapaðist fyrir prjóni og vefnaði. Sauðfjárbúskapur og nýting ullarinnar var ein helsta auðlind þjóðarinnar frá landnámi og fram á fyrri hluta síðustu aldar.
Fólk stundaði búskap og var að mestu sjálfu sér nægt um lífsnauðsynjar. Kindurnar gáfu meiri ull en landnemar þurftu sjálfir, og vaðmál varð æ mikilvægara í innlendri verslun. Í Norður-Evrópu var þekkt að skinn væru notuð sem greiðslumiðill, líkt og peningar í dag. Búfé var því lengi helsti mælikvarði á verðmæti. Á Íslandi tók vaðmál, ofið ullarefni, hins vegar við af silfri sem helsti gjaldmiðillinn á 11. öld.
Í Grágás, lagasafni Íslendinga á þessum tíma, voru verðeiningar flokkaðar í vaðmál, silfur og gull. Með tilkomu búalaga um 1100, sem fjölluðu um innanlandsviðskipti, urðu grunneiningar verðmats silfur, vaðmál og kýr. Kúgildi var um aldir notað sem verðmætaeining í viðskiptum. Eitt kúgildi jafngilti 120 álnum af vaðmáli og hélt því verðgildi lengi. Ein alin af vaðmáli var um 49 cm á lengd og 98 cm á breidd. Kúgildi jafnaðist einnig á við 240 fiska, og það mat hélst um langan tíma. Íslendingar gátu til dæmis greitt landskuld eða komugjöld í Noregi með vaðmáli.
Gamalt vaðmál var ofið ullarefni, fremur gróft, þétt og yfirleitt ólitað. Tvær gerðir voru framleiddar: verslunarvaðmál og hafnarvaðmál, þar sem hið síðarnefnda var vandaðra. Vaðmál var einnig notað í yfirhafnir og hlífðarföt. Víða í Norður-Evrópu var vaðmál helsta efni í vinnufatnað allt fram á 18. öld, auk þess sem það var notað í rúmábreiður, tjöld og segl.
Ísland var stærsti framleiðandi vaðmáls á Norður-Atlantshafi, og það varð lykilútflutningsvara þjóðarinnar. Vaðmál var lögmætur gjaldmiðill bæði innanlands og í utanlandsviðskiptum Íslendinga frá 11. til 17. öld. Lengd, breidd, þráðafjöldi og þyngd mismunandi gæðaflokka vaðmáls voru skilgreind í lögum. Framleiðsla eða sala á gölluðu vaðmáli var refsiverð; í Ljósvetninga sögu er til dæmis sagt frá manni sem var gerður útlægur fyrir að selja vaðmál fullt af götum.
Sumir fræðimenn telja að vegna mikilvægis vaðmáls og þess að konur sáu að mestu um framleiðsluna hafi staða kynjanna á Íslandi verið jafnari en áður var talið. Að framleiða vaðmál jafngilti því að skapa verðmæti, og sú þekking sem vefarar höfðu á gæðum efnisins gaf þeim mikilvægt samfélagslegt hlutverk.
Saga Wool and weaving have in many ways been the heart of Icelandic society throughout history. Working with wool was an important part of the lives and culture of the people and a strong tradition for knitting and weaving. Keeping sheep and benefiting from the wool was an important resource for the nation from the settlement to the first half of the last century. People practiced farming and were mostly self-sufficient in Iceland with most things. The sheep produced more wool than the settlers needed to use themselves and vaðmál (wadmal) became increasingly important in domestic trade. In Northern Europe it was known that hides were used for the same purpose as we now use money. Livestock was therefore the main currency and measure of trade value. But in Iceland wadmal, a woven wool fabric, took over from silver as the main currency in the 11th century used between people. In Grágás, the Icelandic Law book at the time, price units were divided into three categories; wadmal, silver and gold, but with the enactment of the Estate/farm-law (Búalög) around 1100, which dealt with domestic trade, the basic units in the price calculation were silver, wadmal and cows. Cow-value was for many centuries used as a price measure in domestic trade. One cow value was valued at 120 cubits of wadmal and kept its value for centuries. One cubit of wadmal corresponded to a 49 cm long piece and 98 cm wide. The cow was valued at 240 pieces of fish and that valuation was also maintained for a long time. Icelanders could for example use wadmal to pay their property tax or when travelling pay the arrival tax in Norway with it. This old wadmal was a woven wool fabric which was a bit harsh, dense and usually undyed. Two types of wadmal were made, merchandise wadmal and harbor wadmal, and the former was not as elaborate as the latter one (high quality). The wadmal was also used to make spare coats/furs, which were men's coats that resembled fur or were made of woolen or ruffles that were spread all over the garment (used as a warm cloak). In many regions in Northern Europe wadmal was and remained the primary fabric for working people's clothing into the 18th century, it was also used to make bedspreads, tents and sails. Iceland was the largest producer of wadmal in the North Atlantic and it became to be very important to the country´s trade as the main export. It was a dominant form of legal currency in Iceland – both within Iceland and in the Icelanders’ foreign trade - from the 11th to 17th century. Wadmal´s length, width, thread count, and weight for different grades were fixed by law in Iceland. Producing and selling inadequate wadmal was punishable by law; for instance, in Ljósvetninga Saga, one individual is outlawed for selling wadmal full of holes. Some have argued that given the importance of wadmal in Iceland and the fact that women primarily produced it, that gender relations in Iceland may have been more equal than was previously thought. Making wadmal was making money and this may have provided women with a source of power that was socially understood, as the weavers knew best the differences between good and poor-quality fabric.
Blómaskeið ullariðnaðarins
Áður en vélvæðing hófst byggðist íslensk textílframleiðsla á heimilisiðnaði, þar sem ull var spunnin, ofin og prjónuð á heimilum landsmanna. Þessi verkþekking var undirstaða klæðnaðar og órjúfanlegur hluti daglegs lífs. Með aukinni vélvæðingu á 20. öld færðist ullarvinnslan smám saman úr heimilum yfir í skipulagðari framleiðslu, þar sem prjónavélar og vefnaðarvélar opnuðu nýja möguleika og lögðu grunn að íslenskum textíliðnaði.
Á seinni hluta aldarinnar þurfti greinin að endurskilgreina stöðu sína í heimi fjöldaframleiðslu. Áhersla færðist frá magni yfir í gæði, efnisþekkingu og hönnun. Ull varð ekki lengur aðeins hráefni til nytja heldur einnig miðill fagurfræði, formsköpunar og síðar tísku. Handverksþekking, sem áður var heimilisleg og óformleg, varð hluti af skipulagðri fræðslu og faglegu hönnunarferli.
Fram á tíunda áratug 20. aldar stóð ullariðnaður á Íslandi með miklum blóma. Á sjöunda og áttunda áratugnum unnu margir íslenskir hönnuðir og sérhæfðir prjónarar íslenska ullina á nýjan og skapandi hátt — til dæmis í samtímahönnun á lopapeysunni og prjónafötum. Á þessum árum stofnuðu verksmiðjur eins og Álafoss, Gefjun og Hilda jafnframt eigin hönnunardeildir með áherslu á mynsturhönnun til að styrkja vörulínur sínar.
Á hápunkti þessa iðnaðar, um 1980–1985, var mikil gróska í hönnun vara úr íslenskri ull og fjölmargir hönnuðir störfuðu í greininni. Svo kom þó að því að með auknum innflutningi og breyttum markaðsaðstæðum fór erlend framleiðsla þó smám saman að leysa íslenska framleiðslu af hólmi. Starfsemi sem var víða um land fór að dragast saman, fyrirtækjum í ullariðnaði fækkaði hratt úr um 50 í um 5 og starfsfólki úr um 2.000 í um 200.
Í dag myndar þessi þróun grundvöll að samtímatextíl og tísku á Íslandi — þar sem arfleifð ullarinnar, iðnaðarþekking og hönnun mætast í samfelldri heild sem byggir á efnisvitund, gæðum og virðingu fyrir uppruna hráefnisins.
The Golden Age of the Wool Industry Before mechanisation, Icelandic textile production was rooted in domestic craft, where wool was spun, woven, and knitted in homes across the country. This knowledge formed the foundation of clothing and was an integral part of daily life. With increasing mechanisation during the 20th century, wool processing gradually moved from the home into more organised production, as knitting machines and looms opened new possibilities and laid the groundwork for an Icelandic textile industry. In the latter half of the century, the industry had to redefine its role in a world of mass production. The focus shifted from quantity to quality, material knowledge, and design. Wool was no longer only a utilitarian raw material but also a medium for aesthetics, form, and eventually fashion. Craft knowledge that had once been informal and domestic became part of structured education and professional design processes. Up until the 1990s, the wool industry in Iceland was thriving. At its peak, around 1980–1985, there was strong growth in the design of products made from Icelandic wool, and many designers worked within the field. However, with increased imports and changing market conditions, foreign production gradually replaced domestic manufacturing. The number of wool industry companies fell rapidly from around 50 to about 5, and the workforce declined from approximately 2,000 to 200. Today, this development forms the foundation of contemporary textiles and fashion in Iceland — where the heritage of wool, industrial knowledge, and design come together as a continuous whole, grounded in material awareness, quality, and respect for the origin of the raw material.
Nýtt skeið ullarinnar
Ull er enn mikilvæg afurð íslensks landbúnaðar. Í dag er Ístex (Íslenskur textíl ehf., í eigu sauðfjárbænda) eini framleiðandi íslensks ullargarns í stærri stíl. Fyrirtækið kaupir ull beint af bændum um allt land, þvær hana á Blönduósi og spinnur garn í Mosfellsbæ.
Sumar aðferðir í textílvinnslu hafa varðveist betur en aðrar. Prjón og hekl eru helstu vinnsluaðferðirnar í dag. Vefnaður gerir efnið sterkara, en framleiðsla á ofnum ullartextíl á Íslandi hefur lagst af og iðnaðarvélar fyrir vefnað hafa allar verið seldar úr landi. Því hefur textílframleiðsla úr ull orðið fremur einsleit.
Textíliðnaður og fatahönnun eru nátengdar greinar. Á Íslandi sést vel hvert helsta hráefnið er og hverjir framleiðslumöguleikarnir eru. Prjón úr ull er fyrirferðamikið. Margir af helstu fatahönnuðum landsins vinna mikið með prjón, sem hefur orðið eitt af sérkennum íslenskrar fatahönnunar.
A New Era of Wool In Iceland, wool is one of the main products from the homeland. Today, Ístex (Icelandic textile Ltd., owned by sheep farmers) is the only producer of wool yarn in bulk. The company buys the wool directly from farmers across the country, washes it in Blönduós and spins various yarns in Mosfellsbær. Some textile processing methods have been preserved better than others. Knitting and crochet are the main techniques used today. Weaving produces a stronger textile, but the production of woven wool textiles in Iceland has largely disappeared. As a result, wool-based textile production has become less diverse. The textile and fashion industries are closely connected. In Iceland, it is clear what the primary raw material is and what production possibilities exist — wool knitwear is especially prominent. Many of the country’s leading fashion designers work extensively with knit, which has become one of the defining characteristics of Icelandic fashion design.